Psychoterapia, która sięga do korzeni
Wśród różnorodnych nurtów psychoterapii, Terapia Skoncentrowana na Przeniesieniu (TFP), stworzona przez Ottona Kernberga, stanowi intensywną i ustrukturyzowaną metodę leczenia, szczególnie efektywną w pracy z pacjentami cierpiącymi na poważne zaburzenia osobowości, zwłaszcza typu borderline. Opierając się na współczesnej teorii relacji z obiektem, TFP oferuje psychoterapeutom precyzyjne narzędzia do pracy z najgłębszymi strukturami psychicznymi.
I. Fundamenty TFP: Teoria Relacji z Obiektem
TFP bazuje na założeniu, że struktura psychologiczna jest kształtowana przez uwewnętrznione wzorce wczesnych relacji, zwane wewnętrznymi relacjami z obiektem lub diadami. Każda diada składa się z trzech elementów: obrazu siebie (self), obrazu innych (obiektu) i łączącego je afektu (np. Ja opuszczony – Matka odrzucająca – Smutek).
Te wewnętrzne relacje tworzą struktury, które determinują i zabarwiają doświadczenia w dorosłym życiu. Zdolność do integracji tych obrazów decyduje o zdrowiu psychicznym:
- Skonsolidowana tożsamość: To zdolność do widzenia siebie i innych w sposób spójny, akceptujący zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty. Nawet w obliczu frustracji, np. ze strony psychoterapeuty, pacjent utrzymuje go jako „dobry obiekt”.
- Patologia tożsamości (Rozszczepienie): U pacjentów z zaburzeniem osobowości dochodzi do rozszczepienia. Subiektywnie wszystko jest przeżywane jako wyłącznie dobre albo wyłącznie złe. Typowe są gwałtowne zmiany przeżywania psychoterapeuty – od idealizacji (idealny ratownik) do dewaluacji (okrutny i zaniedbujący).
II. Setting i Ramy Leczenia: Struktura Bezpieczeństwa
TFP wymaga dużej dyscypliny i ścisłego settingu, który ma służyć ochronie leczenia i umożliwiać rozwój przeniesienia.
Optymalna Częstotliwość Sesji
Zalecana częstotliwość to dwie sesje w tygodniu. Ta intensywność jest konieczna, by kontenerować (czyli przyjmować i wytrzymywać) silne afekty pacjenta, które w trakcie psychoterapii są zazwyczaj spotęgowane. Utrzymanie regularnego kontaktu minimalizuje ryzyko odreagowań (zachowań destrukcyjnych, czyli acting out), ponieważ pacjent nie jest pozostawiony samemu sobie przez długi czas.
Kluczowe Zasady Techniczne
- Neutralność: Psychoterapeuta nie przyjmuje żadnego stanowiska w konfliktach pacjenta.
- Anonimowość: Dbałość o to, by pacjent nie posiadał informacji na temat życia osobistego psychoterapeuty.
- Kontrakt i Ramy: Ramy określają strukturę leczenia i są wzajemnym porozumieniem. Każde naruszenie ramy (np. spóźnianie się) jest sygnałem o aktywującej się dynamice przeniesieniowej i musi zostać omówione.
Przykład kliniczny (Ramy):Pacjent odwołuje ostatnią sesję przed urlopem psychoterapeuty. Zwrócenie na to uwagi pozwala otworzyć wzorzec, w którym pacjent czuje brak wpływu na decyzje terapeuty, a przez odwołanie sesji próbuje odwrócić tę pozycję i odzyskać poczucie sprawczości.
III. Praca na Przeniesieniu i Przeciwprzeniesieniu
Centralnym narzędziem Terapii Skoncentrowanej na Przeniesieniu jest analiza przeniesienia – aktywacji wewnętrznych relacji z obiektem w relacji z psychoterapeutą.
Rola Przeciwprzeniesienia
Przeciwprzeniesienie to emocjonalna reakcja psychoterapeuty na pacjenta. U pacjentów z zaburzeniem osobowości psychoterapeuta często doświadcza bardzo silnych afektów (np. lęku, bezradności) w wyniku identyfikacji projekcyjnej. Doświadczanie tych emocji jest traktowane jako drogowskaz do rozumienia, co dzieje się w relacji.
Interpretacja w Projekcji (Bycie „Złym Obiektem”)
W TFP kluczowa jest zasada interpretacji w projekcji. Jeśli pacjent projektuje na psychoterapeutę obraz osoby np. „bezdusznej, zimnej, rozliczającej”, psychoterapeuta:
- Przyjmuje projektowaną rolę (np. komentując: „Kiedy odnoszę się do ram, czujesz się oskarżany, a ja jestem dla ciebie bezduszny, zimny”).
- Nie podważa tego obrazu i nie broni się, ale empatyzuje ze stanem pacjenta.
Ta technika jest lecząca, ponieważ pacjent widzi, że psychoterapeuta jest w stanie wytrzymać najbardziej intensywne i negatywne afekty (wściekłości, wrogości) bez niszczenia relacji. To osłabia siłę tych afektów i uczy pacjenta, że może przyjmować je jako własne, co zwiększa jego zdolność do radzenia sobie z silnymi emocjami.
Przykład kliniczny (Przeciwprzeniesienie):Pacjentka wzbudzała w psychoterapeutce uczucie ogromnego zmęczenia i niechęci. Analiza tego stanu doprowadziła do odkrycia, że pacjentka sama czuła się w relacjach obciążona i była „męczona” kontaktem. Przyjęcie przez terapeutkę tego stanu w procesie psychoterapii było punktem wyjścia do opracowania tej dynamiki.
IV. Cel i Warunki Skuteczności TFP
Ostatecznym celem Terapii Skoncentrowanej na Przeniesieniu jest integracja tożsamości i przebudowa struktury osobowości. Efektem jest lepsza zdolność do radzenia sobie z emocjami, głębszy obraz siebie oraz przeniesienie tego doświadczenia na relacje w życiu zewnętrznym.
Warunki, które mogą powodować, że TFP nie działa:
- Unikanie analizy przeniesienia i przeciwprzeniesienia.
- Trudności psychoterapeuty w kontenerowaniu skrajnych afektów pacjenta (np. sadystycznych, perwersyjnych).
- Pomijanie afektu, prowadzące do terapii czysto intelektualnej.
- Koluzja (nieświadoma zgoda między pacjentem a terapeutą na nieporuszanie agresywnych aspektów relacji). Rolą psychoterapeuty jest aktywne węszenie negatywnego przeniesienia i wydobywanie go na stół.
V. Diagnoza: Najpierw Struktura
W TFP, diagnoza strukturalna jest ważniejsza niż diagnoza opisowa. Określa ona stopień nasilenia patologii (np. poziom borderline vs. neurotyczny), a nie tylko typ zaburzenia. Na podstawie diagnozy psychoterapeuta przewiduje czas trwania leczenia i decyduje o settingu i technice.
Pacjentom wyjaśnia się, że objawy to jedynie „wierzchołek góry lodowej”, a problem tkwi w nieprawidłowej strukturze, która może ulec trwałej zmianie dzięki intensywnej psychoterapii.
VI. Zakończenie: Konfrontacja i Nadzieja na Integrację
Terapia Skoncentrowana na Przeniesieniu (TFP) jest metodą wymagającą zarówno od pacjenta, jak i od psychoterapeuty intensywnej pracy, dyscypliny oraz wytrzymywania silnych, często negatywnych afektów. TFP nie dąży do unikania konfliktu czy łagodzenia trudnych uczuć w pierwszej kolejności, lecz stawia na ich aktywne wydobywanie i konfrontację.
Rola psychoterapeuty nie ogranicza się do pasywnego słuchania. Jest on stale aktywny, angażując się w ciągłe „węszenie” negatywnego przeniesienia – czyli tych aspektów relacji, które świadczą o wrogości, zawiści czy idealizacji. Tylko dzięki temu nieustannemu procesowi, w którym niestabilne i sprzeczne wewnętrzne obrazy są Ujawniane w relacji tu i teraz, pacjent może stopniowo zacząć je łączyć.
Ograniczając swoje odreagowania i mierząc się z intensywnością emocji w bezpiecznych ramach psychoterapii, pacjent z czasem przestaje przeżywać siebie i innych w kategoriach skrajności. Integracja rozszczepionej tożsamości nie jest procesem łatwym ani szybkim, ale jest możliwa.
TFP daje możliwość trwałej zmiany w strukturze osobowości, która wykracza poza jedynie redukcję objawów. Dzięki psychoterapii skoncentrowanej na przeniesieniu, pacjent zyskuje szansę na wewnętrzną spójność, zdolność do tworzenia satysfakcjonujących relacji i pełniejsze, mniej burzliwe życie, w którym świat nie jest już tylko biały albo czarny. Jest to ścieżka do odkrycia całej gamy odcieni własnej osobowości i otaczającej rzeczywistości.
