Zaburzenia osobowości są, trwałymi wzorcami niefunkcjonalnego zachowania, które często stoją w sprzeczności ze społecznie aprobowanymi normami, są nieelastyczne i wpływają zarówno na procesy myślowe, reakcje emocjonalne, niepanowanie nad afektami czy stosunki interpersonalne jednostki z innymi. Zaburzenia osobowości nie są łatwe do zauważania dla postronnego obserwatora. Jednostka zaburzona może być postrzegana przez innych, jako opryskliwa, przewrażliwiona, czy próżna – nie jest to jednak identyfikowane z problemami psychicznym. Zaburzenia te, mimo że wydawać się mogą mniej dokuczliwe niż inne jednostki chorobowe zawarte w ICD10, są dla jednostki źródłem cierpienia i stanowią przyczynę wielu problemów w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym. Ponieważ osobowość formuje się aż do dorosłości, dlatego też zaburzeń tych nie diagnozuje się u dzieci. Przejawianie pewnych zachowań właściwych dla konkretnego zaburzenia w dzieciństwie, może być natomiast odczytywane, jako wskaźnik nieprawidłowo kształtującej się osobowości.

Jednym z częściej występujących zaburzeń osobowości są zaburzenia narcystyczne. Najkrócej ujmując można rzec, że narcyzm jest miłością siebie, jest to jednak ogromne uproszczenie tego zjawiska, które towarzyszy ludzkości od jej początków, czego dowodzić może pojawienie się narcyza- zakochanego w sobie młodzieńca już mitologicznej opowieści Starożytnych Greków. Narcyz to osoba przekonana o doniosłości swojego „ja”, nieodczuwająca empatii w stosunku do innych. Jednostki z zaburzeniem narcystycznym spędzają wiele czasu na fantazjach na temat swojej wielkości, sukcesów, urody. Chcą być podziwiani przez innych, jednak, jeżeli ktoś zainteresuje się narcyzem ten często uznaje go za jednostkę słabszą i zaczyna nim pogardzać. Osoby narcystyczne w związkach oscylują pomiędzy idealizacją partnera a skrajnym niedocenianiem. Podobnie jak w innych relacjach interpersonalnych, partnera narcyz traktuje przedmiotowo, jako obiekt, który ma zaspokajać jego potrzeby. Relacje z narcyzem mają charakter niestabilny, jednostka zaburzona dąży do obcowania z osobami, które według niej posiadają jakąś władzę, są szczególnie inteligentne, bogate lub interesujące w interesujące w inny sposób. Często narcyza przyciągają osoby dla niego niedostępne, których zdobycie przeżywa jak wyzwanie. Skrajne zaabsorbowanie sobą, potrzeba wspaniałości kryją za sobą przerażającą pustkę, w jakiej żyje narcyz. Są one wynikiem jego lęku przed porażką często taki wielkiego, że narcyz woli nie podejmować działania niż podjąć ryzyko porażki. Samoocena u jednostek narcystycznych ma charakter bardzo płynny i uzależniona jest od opinii innych osób w stosunku do osób zdrowych u jednostek zaburzonych występuje dość spora zmienność i intensywność nastrojów.

Kohut uważa, że patologiczny narcyzm ma charakter rozwojowy i że rozwój jednostki przebiega w sposób prawidłowy, zaburzenie natomiast występuje gdy na którymś etapie zabraknie odpowiednich reakcji ze strony opiekunów, którzy nie będą podziwiali dziecka i potwierdzali jego wartości. Inaczej, bo w sposób strukturalny postrzega narcyzm Kernberg. Jego zdaniem do powstania zaburzeń narcystycznych dochodzi we wczesnym etapie rozwoju z powodu poważnych zakłóceń, w wyniku których zostaje on zahamowany na rzecz patologicznego rozwoju z utrwalonymi prymitywnymi mechanizmami obronnymi których dorosła jednostka demonstrująca zachowania narcystyczne używa dla obrony swojego „ja”.

Mimo popularności diagnozy zaburzeń narcystycznych Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 nie precyzuje kryteriów jej rozpoznania, zaliczając ją do tzw. innych określonych zaburzeń osobowości (F60.8). Aby postawić taką diagnozę pacjent musi spełniać następujące kryteria dotyczące ogólnej diagnozy zaburzeń osobowości:

  • utrwalone wzorce przeżywania i zachowania osoby, które jako całość wyraźnie odbiegają od zakresu kulturowo oczekiwanego i akceptowanego czyli od tzw. „normy”; dewiacja taka musi się przejawiać w przynajmniej dwóch obszarach i dotyczyć: procesów poznawczych (czyli sposobów spostrzegania i interpretowania ludzi, rzeczy i wydarzeń; uczuciowości, panowania nad impulsami i nagradzania potrzeb) i/lub sposobu odnoszenia się do innych i postępowania w sytuacjach międzyludzkich,
  • dewiacja taka przejawia się w całym zachowaniu osoby, które jest nieelastyczne i nieprzystosowawcze – nie ogranicza się tylko do jednego wyzwalającego bodźca lub sytuacji,
  • dana osoba doznaje indywidualnego cierpienia i/lub wywiera niepożądany wpływ na otoczenie społeczne,
  • problematyczne cechy są stabilne i cechuje je długi czas trwania; rozpoczynają się zwykle w okresie późnego dzieciństwa lub wieku młodzieńczym i trwają w wieku dojrzałym. Leczenie narcystycznych zaburzeń osobowości opiera się w głównej mierze na psychoterapii psychoanalitycznej/ psychodynamicznej. W niektórych przypadkach zasadne jest łącznie psychoterapii z farmakoterapią, stosowaną pod kontrolą lekarza psychiatry. Farmakologia stosowana jest w celu redukowania objawów mogących współistnieć z zaburzeniami osobowości, takimi jak np. lęk czy obniżony nastrój, nie ma jednak wpływu na samą osobowość.

mgr Agnieszka Sipiora – Łyszczak
Psychoteraputa. Specjalizuje się w prowadzeniu psychoterapii indywidualnej osób dorosłych. W szczególności zaburzeń osobowości oraz nerwic. Czytaj więcej